Determinizm Nedir?
Determinizm, her olayın kendinden önceki nedenlerle zorunlu olarak belirlendiğini, evrende rastlantı veya özgür iradeye yer olmadığını savunan felsefi görüştür.
Determinizm Nedir?
Determinizm nedir sorusu, evrendeki her olayın kendinden önce gelen nedenlerle kaçınılmaz biçimde belirlendiğini savunan belirlenimcilik öğretisiyle açıklanır; bu görüşe göre aynı koşullar her zaman aynı sonuçları doğurur ve hiçbir şey nedensiz gerçekleşmez. Determinizm, doğa yasalarının evrensel ve istisnasız geçerliliğine dayanır. Pierre-Simon Laplace'ın evrenin mevcut durumunu tam bilen bir zekânın geçmişi ve geleceği eksiksiz hesaplayabileceğini öne süren "Laplace iblisi" düşünce deneyi, katı determinizmin ünlü bir ifadesidir. Bu görüş, özgür irade tartışmalarının da merkezinde yer alır.
Özellikleri ve Örnekleri
Determinizm, evreni neden-sonuç zinciriyle işleyen düzenli bir sistem olarak ele alır. Temel özellikleri şunlardır:
- Her olayın önceki nedenlerce zorunlu kılındığı düşüncesi
- Rastlantı ve nedensizliğin reddi
- Özgür iradenin varlığının sorgulanması
- Doğa yasalarının evrensel geçerliliğine dayanması
Örneğin bir bilardo topunun belirli bir hızla vurulduğunda izleyeceği yolun fizik yasalarıyla önceden hesaplanabilmesi, determinizmin somut bir örneğidir. İnsan davranışlarının da genetik ve çevresel etkenlerle belirlendiğini öne süren görüşler de determinist yaklaşımın bir uzantısıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Determinizm özgür iradeyi reddeder mi?
Katı determinizm özgür iradeyi reddeder; ancak bağdaşırcılık (compatibilizm) gibi görüşler, determinizm ile özgür iradenin bir arada bulunabileceğini savunur.
Determinizm ile kadercilik aynı şey midir?
Hayır; determinizm olayların nedenlerle belirlendiğini savunur, kadercilik ise sonucun ne yapılırsa yapılsın değişmeyeceğini öne sürer. Determinizmde eylemler nedensel zincirin parçasıdır.